Γιατί ο κόσμος είναι πιο ευάλωτος σε πανδημίες από ό,τι πριν τον COVID

Μπορεί ο κόσμος να έχει περάσει την επιδημία Έμπολα στη Δυτική Αφρική πριν από λιγότερο από μια δεκαετία, την πανδημία COVID-19 και την κατάσταση έκτακτης ανάγκης γύρω από τη λοιμώδη ασθένεια mpox (παλαιότερα γνωστή ως monkeypox), όμως δεν έχει καταστεί ασφαλέστερος όσον αφορά την εμφάνιση νέων πανδημιών. Αυτό δήλωσε μια διεθνής ομάδα εμπειρογνωμόνων κατά την έναρξη της ετήσιας συνεδρίασης της Παγκόσμιας Συνέλευσης Υγείας, του οργάνου λήψης αποφάσεων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ Tedros Adhanom Ghebreyesus δήλωσε ότι ο κόσμος περνάει σήμερα επικίνδυνες στιγμές.

Οι προηγούμενες υγειονομικές κρίσεις και οι αντιδράσεις σε αυτές έχουν υπονομεύσει την εμπιστοσύνη του κοινού στις κυβερνήσεις, τις πολιτικές ελευθερίες και τους δημοκρατικούς κανόνες, προειδοποίησε η διεθνής ομάδα που ανέλαβε να αξιολογήσει την κατάσταση της παγκόσμιας ετοιμότητας για υγειονομικές κρίσεις και πανδημίες. Μια νέα πανδημία θα πλήξει επομένως έναν κόσμο που είναι πιο διχασμένος, πιο χρεωμένος και λιγότερο ικανός να προστατεύσει τον πληθυσμό του απ’ ό,τι ήταν πριν από περίπου δέκα χρόνια, σύμφωνα με την έκθεση του Παγκόσμιου Συμβουλίου Παρακολούθησης της Ετοιμότητας (GPMB).

“Η εμπιστοσύνη εξασθενεί: μεταξύ κυβερνήσεων και πολιτών, μεταξύ χωρών, πολυμερών οργανισμών και οικονομίας”, συνεχίζει η έκθεση. “Οι βαθιά ριζωμένες ανισότητες έρχονται στο φως – στην πρόσβαση στην πληροφόρηση, τη γνώση, τη χρηματοδότηση και τα μέτρα, που κυμαίνονται από τον ατομικό προστατευτικό εξοπλισμό μέχρι τα εμβόλια που σώζουν ζωές”, προειδοποίησαν τα μέλη του Συμβουλίου.

“Ο γεωπολιτικός κατακερματισμός, η συρρίκνωση του χώρου για την κοινωνία των πολιτών και το εμπορικό συμφέρον υπονομεύουν τη συλλογική δράση”, επισημαίνουν οι επιστήμονες.

Το παράδειγμα της πανδημίας του COVID

Η έκθεση επανέρχεται επανειλημμένα στην πανδημία COVID-19. Σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες, ήταν ένα σαφές μήνυμα ότι ο κόσμος δεν ήταν προετοιμασμένος για καταστάσεις αυτού του είδους – παρά την αξιοσημείωτη τεχνολογική πρόοδο.

“Αυτή η δεκαετία σημαδεύτηκε από μια σειρά κρίσεων στη δημόσια υγεία, με κυριότερες την πανδημία COVID-19, η οποία προκάλεσε την πιο θανατηφόρα πανδημία από το 1918, την πιο έντονη παγκόσμια οικονομική ύφεση από τη Μεγάλη Ύφεση και τη σημαντικότερη διαταραχή από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πανδημία COVID-19 δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά το αποτέλεσμα συγκλίνουσας παγκόσμιας τάσης που αυξάνει τον κίνδυνο πανδημιών, συμπεριλαμβανομένης της κλιματικής αλλαγής, της διατάραξης των οικοσυστημάτων, της αυξημένης κινητικότητας και των ένοπλων συγκρούσεων”, αναφέρεται στην έκθεση.

Σύμφωνα με την έκθεση, ο κόσμος έχει μάθει ελάχιστα από την πανδημία – κυρίως επειδή πολλές χώρες δεν διαθέτουν τους απαραίτητους πόρους. “Πολλές κοινωνίες βγήκαν από μεγάλες κρίσεις υγείας φτωχότερες, πιο άνισες και πιο διχασμένες. Αυτό είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό, διότι προηγούμενες αναλύσεις του Διοικητικού Συμβουλίου εντόπισαν αυτούς ακριβώς τους παράγοντες ως βασικούς παράγοντες κινδύνου πανδημίας, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο, στον οποίο η κοινωνική αστάθεια μετά από μια κρίση συμβάλλει στην κλιμάκωση των μελλοντικών απειλών πανδημίας”, προσθέτει η έκθεση.

Η λύση βρίσκεται στη δικαιοσύνη και την ισότητα

Η επιτροπή δήλωσε ότι η κατάσταση δεν είναι απελπιστική. “Είναι δυνατόν να αποκατασταθεί η συνολική εμπιστοσύνη και να δημιουργηθεί βιώσιμη ισότητα για όλους”, ανέφερε, παρουσιάζοντας παράλληλα προτάσεις για συγκεκριμένες λύσεις. Μία από αυτές είναι η ανεξάρτητη αλλά εκτεταμένη παρακολούθηση των κινδύνων επιδημιών και πανδημιών – με άλλα λόγια, ένα σύστημα που θα είναι αρκετά αξιόπιστο ώστε να αποφευχθεί η επανάληψη της κατάστασης της πανδημίας COVID-19, όταν οι αντιφατικές και χαοτικές πληροφορίες που προέρχονταν αρχικά από την Κίνα προκάλεσαν ένα κύμα δυσπιστίας προς το Πεκίνο, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και τους επαγγελματίες του ιατρικού κλάδου.

Ταυτόχρονα, η ισότητα θεωρείται το θεμέλιο των μελλοντικών μέτρων. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνιστά “ένα σύστημα που θα εγγυάται την ισότιμη πρόσβαση όλων των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο σε οτιδήποτε προστατεύει από τις μολυσματικές ασθένειες, εξασφαλίζοντας παράλληλα μεγαλύτερη οικονομική υποστήριξη για την ενίσχυση των παγκόσμιων ικανοτήτων πρόληψης, ετοιμότητας και αντιμετώπισης πανδημιών”.

Αυτό μπορεί να ακούγεται σαν μια συλλογή από κλισέ, αλλά οι συντάκτες της έκθεσης επισημαίνουν τα τρέχοντα κρούσματα του Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και την Ουγκάντα. Ακόμη και αν οι πλούσιες χώρες επενδύσουν σημαντικά στην ασφάλεια της υγείας τους, δεν πρόκειται να μειώσουν τον κίνδυνο μιας νέας πανδημίας αν αγνοήσουν τα φτωχότερα έθνη. Αυτές οι ασθένειες τείνουν να μεταπηδούν από τα ζώα στους ανθρώπους ακριβώς στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες – και εφόσον έχουν την ευκαιρία να εξαπλωθούν μεταξύ αρκετών ανθρώπων εκεί, ο περιορισμός της περαιτέρω μετάδοσης γίνεται εξαιρετικά δύσκολος.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας στοχεύει να θέσει τις γειτονικές χώρες σε αυξημένη επιφυλακή και να κινητοποιήσει τη διεθνή κοινότητα για τα κρούσματα του Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και την Ουγκάντα. Σύμφωνα με τον οργανισμό, ωστόσο, η εξάπλωση του ιού Bundibugyo δεν πληροί επί του παρόντος τα κριτήρια για την κήρυξη πανδημίας έκτακτης ανάγκης. Οι ειδικοί θεωρούν ότι ο κίνδυνος εξάπλωσης της νόσου στην Ευρώπη είναι χαμηλός.

Ο επικεφαλής του ΠΟΥ Tedros Adhanom Ghebreyesus τη Δευτέρα κατά την έναρξη της Παγκόσμιας Συνέλευσης Υγείας προειδοποίησε επίσης για τους κινδύνους. “Ζούμε σε δύσκολες, επικίνδυνες και διαμορφωμένες σε σχίσμα εποχές”, είπε, σύμφωνα με το πρακτορείο ειδήσεων DPA.

Έλλειψη παγκόσμιας συναίνεσης

Οι συντάκτες της φετινής έκθεσης εκφράζουν εμπιστοσύνη στην τεχνολογική πρόοδο. Περιγράφουν θετικά τον ρόλο της ψηφιοποίησης και της τεχνητής νοημοσύνης, που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην ταχύτερη και αποτελεσματικότερη επεξεργασία των πληροφοριών σχετικά με νέους παθογόνους μικροοργανισμούς, στην ανάλυσή τους και στην ανταλλαγή της γνώσης μεταξύ των επιστημόνων σε όλο τον κόσμο.

Το Παγκόσμιο Συμβούλιο Παρακολούθησης της Ετοιμότητας συνεδριάζει από το 2018 με πρωτοβουλία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Αποτελείται από εκπροσώπους των Ηνωμένων Εθνών, κυβερνήσεων και εμπειρογνώμονες.

Το σημαντικότερο αρχικά προγραμματισμένο αποτέλεσμα της διάσκεψης του ΠΟΥ δεν θα επιτευχθεί, καθώς περισσότερα από 190 κράτη μέλη του ΠΟΥ απέτυχαν να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με τον μηχανισμό PABS (προσδιορισμός παθογόνων παραγόντων και καταμερισμός των οφελών). Μεταξύ άλλων, ο μηχανισμός προορίζεται να ρυθμίσει τον τρόπο με τον οποίο θα αποζημιώνονται οι χώρες που ανακαλύπτουν παθογόνους παράγοντες στο έδαφός τους, ώστε να μπορούν να αναπτύξουν εμβόλια και θεραπείες εναντίον τους. Η έγκριση του συστήματος αποτελεί προϋπόθεση για να τεθεί σε ισχύ η ευρύτερη συμφωνία του ΠΟΥ για την πανδημία, όμως η διαδικασία επικύρωσής της δεν έχει καν αρχίσει.