Γηριατρική: Η ειδικότητα που η Ελλάδα περιμένει εδώ και τρεις δεκαετίες

Στην Παγκόσμια Ημέρα Τρίτης Ηλικίας, η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία θυμίζει ότι η χώρα με έναν από τους γηραιότερους πληθυσμούς της Ευρώπης δεν έχει ακόμη αναγνωρίσει τη Γηριατρική ως ιατρική ειδικότητα, ενώ το Ινστιτούτο Prolepsis υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη επαφή παραμένει εξίσου απαραίτητη.

Ρούλα Σκουρογιάννη

Το 2011 η Ολομέλεια του Κεντρικού Συμβουλίου Υγείας αποφάσισε ομόφωνα ότι η Γηριατρική πρέπει να αναγνωριστεί ως ειδικότητα. Η σχετική υπουργική απόφαση δεν εκδόθηκε ποτέ. Έκτοτε η Ελλάδα γέρασε με γοργούς ρυθμούς: σήμερα σχεδόν ένας στους τέσσερις κατοίκους είναι 65 ετών και άνω και η διάμεση ηλικία του πληθυσμού έχει φτάσει τα 47,2 έτη. Σε σχεδόν όλες τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες η Γηριατρική είναι αναγνωρισμένη ειδικότητα, με οργανωμένα προγράμματα εκπαίδευσης και εξειδικευμένη φροντίδα. Την 1η Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα των Μεγαλύτερων Ηλικιακά Ανθρώπων, η Ελληνική Γεροντολογική και Γηριατρική Εταιρεία (Ε.Γ.Γ.Ε.) κρούει και πάλι τον κώδωνα του κινδύνου. Παράλληλα, το Ινστιτούτο Prolepsis θυμίζει ότι, πέρα από τα συστήματα υγείας, η μακροζωία χρειάζεται και ανθρώπινες σχέσεις.

Μια εκκρεμότητα τριών δεκαετιών

Η Ε.Γ.Γ.Ε. αναδεικνύει εδώ και τρεις δεκαετίες την ανάγκη ανάπτυξης της Γηριατρικής και αγωνίζεται για τη θεσμική της αναγνώριση. Η εταιρεία τονίζει ότι δεν είναι δυνατόν η χώρα να γερνά με τόσο γρήγορους ρυθμούς και ταυτόχρονα να μη διαθέτει ένα σύγχρονο, οργανωμένο και επαρκώς στελεχωμένο σύστημα γηριατρικής ιατρικής. Για την ίδια, η ενίσχυση της ειδικότητας δεν είναι πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα.

Η γηριατρική προσέγγιση δεν αφορά μόνο τη θεραπεία ασθενειών, αλλά τον ίδιο τον άνθρωπο και τη διατήρηση της λειτουργικότητας, της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής του. Απαιτεί εξειδικευμένη γνώση για την πολυνοσηρότητα, την πολυφαρμακία, την ευπάθεια, τις πτώσεις, τις γνωστικές διαταραχές, την αποκατάσταση και όλες τις σύνθετες καταστάσεις που χαρακτηρίζουν συχνά την προχωρημένη ηλικία. Η αναγνώριση της ειδικότητας, η δημιουργία οργανωμένων γηριατρικών υπηρεσιών και η εκπαίδευση επαρκούς αριθμού γηριάτρων είναι, κατά την Ε.Γ.Γ.Ε., βασικές προϋποθέσεις για ένα σύστημα υγείας που θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κοινωνίας του μέλλοντος. Η Ελλάδα οφείλει να προετοιμαστεί τώρα και όχι όταν οι δημογραφικές εξελίξεις θα έχουν κάνει το πρόβλημα μεγαλύτερο και δυσεπίλυτο.

Οι αριθμοί που κάνουν το ζήτημα επείγον

Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, την 1η Ιανουαρίου 2025 ο πληθυσμός της χώρας ήταν 10.372.335 κάτοικοι. Το 23,7% ήταν 65 ετών και άνω, ενώ μόλις το 12,8% ήταν ηλικίας 0-14 ετών. Ο δείκτης γήρανσης έφτασε το 185,4, δηλαδή περίπου 185 άτομα 65+ για κάθε 100 παιδιά. Το 2024 καταγράφηκαν 68.309 γεννήσεις έναντι 125.873 θανάτων, περίπου 57.500 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, με την Ελλάδα να έχει μόλις 6,6 γεννήσεις ανά 1.000 κατοίκους, από τα χαμηλότερα ποσοστά στην ΕΕ. Η διάμεση ηλικία έφτασε τα 47,2 έτη, από 39,2 το 2005, μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις στην Ευρώπη, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 44,9 έτη. Η φυσική μείωση του πληθυσμού δεν είναι μελλοντική υπόθεση, είναι η σημερινή πραγματικότητα.

Η εικόνα είναι παγκόσμια. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, οι άνθρωποι άνω των 60 ετών είναι σήμερα περίπου 1,2 δισεκατομμύρια και έως το 2050 θα φτάσουν τα 2,1 δισεκατομμύρια, περίπου το ένα πέμπτο του πληθυσμού. Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 2030 οι 80+ θα είναι περισσότεροι από τα βρέφη κάτω του ενός έτους. Στην ΕΕ, 99 εκατομμύρια άνθρωποι (22%) ήταν 65+ το 2025 και το 6% ήταν 80+, με την Ελλάδα, τη Γερμανία και την Πορτογαλία να φτάνουν περίπου το 7% και την Ιταλία το 8%. Στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ, οι 60+ θα αυξηθούν από 215 εκατομμύρια το 2021 σε πάνω από 300 εκατομμύρια έως το 2050, ενώ οι 80+ θα υπερδιπλασιαστούν.

Τι σημαίνει αυτό για τα συστήματα υγείας

Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι η γήρανση δημιουργεί σημαντικές απαιτήσεις για την υγειονομική περίθαλψη, το ανθρώπινο δυναμικό υγείας και τη μακροχρόνια φροντίδα, αλλά και για τη στέγαση, τις μεταφορές και τον σχεδιασμό των πόλεων. Η απάντηση δεν είναι απλώς περισσότερα νοσοκομεία. Χρειάζεται επανασχεδιασμός με έμφαση στην πρόληψη, στην έγκαιρη παρέμβαση, στην ολοκληρωμένη φροντίδα, στην αποκατάσταση και στη διατήρηση της λειτουργικότητας. Η υγιής γήρανση, όπως την ορίζει ο ΠΟΥ, δεν σημαίνει απουσία ασθένειας, αλλά δυνατότητα να ζει κανείς με ευεξία, αυτονομία και συμμετοχή.

Το φετινό μήνυμα του ΟΗΕ, «Η Εποχή της Μακροζωίας: Επανεκτίμηση των Συστημάτων για μεγαλύτερη διάρκεια ζωής», με το οποίο ευθυγραμμίζεται η Ε.Γ.Γ.Ε., εντάσσεται στη «Δεκαετία Υγιούς Γήρανσης» του ΟΗΕ. Η Παγκόσμια Ημέρα καθιερώθηκε το 1990 για να ευαισθητοποιήσει την κοινότητα στις ανάγκες των ηλικιωμένων, να καταπολεμήσει τον ηλικιακό ρατσισμό και να υπογραμμίσει τη σημασία της ενεργού και υγιούς γήρανσης.

Οι υπόλοιπες παρεμβάσεις που ζητά η Ε.Γ.Γ.Ε.

Πέρα από τη Γηριατρική, η Ε.Γ.Γ.Ε. επισημαίνει σοβαρά κενά στις υποδομές μακροχρόνιας φροντίδας και στη διασύνδεση της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας με την εξειδικευμένη Γηριατρική. Ζητά αναβάθμιση και επέκταση των δημόσιων δομών και προγραμμάτων όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι». Ζητά επίσης ανάπτυξη της εκπαίδευσης στη Γεροντολογία όχι μόνο στη Νοσηλευτική, όπου η ειδικότητα θεσπίστηκε τα τελευταία τρία χρόνια και βρίσκεται σε αρχικό στάδιο, αλλά και σε άλλες επιστήμες υγείας. Τέλος, ζητά στήριξη των άτυπων φροντιστών, δηλαδή της οικογένειας, που στην Ελλάδα επωμίζεται το μεγαλύτερο βάρος της φροντίδας, με ψυχολογική, εκπαιδευτική και οικονομική αρωγή.

Ο ίδιος ο τρόπος που βλέπουμε την ηλικία πρέπει επίσης να αλλάξει. Η εταιρεία ζητά να περάσουμε από το μοντέλο της παθητικής φροντίδας σε μοντέλο ενεργού και υγιούς γήρανσης, με καταπολέμηση του ηλικιακού ρατσισμού. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία δεν είναι βάρος, αλλά πολύτιμο κεφάλαιο γνώσης, εμπειρίας και κοινωνικής συνοχής. Όπως σημειώνει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ António Guterres, είναι ηγέτες και φροντιστές με καθοριστικό ρόλο στις οικογένειες, τις κοινότητες και τις οικονομίες. Απαιτείται και ένα «φιλικό προς την ηλικία περιβάλλον», όπως το ορίζει ο ΠΟΥ: ασφαλείς δημόσιοι χώροι, δρόμοι και πεζοδρόμια με επαρκή φωτισμό, προσβάσιμα μέσα μεταφοράς, ψηφιακά εργαλεία σχεδιασμένα για τους μεγαλύτερους και επέκταση της δια βίου μάθησης, ιδίως ψηφιακής.

Η μακροζωία χτίζεται επίσης από νωρίς, με τακτική σωματική δραστηριότητα, ισορροπημένη διατροφή, αποφυγή του καπνίσματος και της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ, επαρκή ύπνο, έγκαιρη αντιμετώπιση των παραγόντων κινδύνου, ισχυρές κοινωνικές σχέσεις και πνευματική δραστηριότητα. Και δεν πρέπει να συγχέεται με την εμμονή με τη νεότητα: η πραγματική πρόκληση δεν είναι να βρούμε το ελιξίριο που θα μας κάνει να μη φαινόμαστε μεγαλύτεροι, αλλά να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε να μεγαλώνουμε καλά.

Όταν το σύστημα δεν φτάνει: η δύναμη της ανθρώπινης επαφής

Ούτε το πιο οργανωμένο σύστημα υγείας μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία. Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής των μεγαλύτερων ανθρώπων. Μια τηλεφωνική κλήση, μια συνάντηση ή απλώς η παρουσία κάποιου που ακούει μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία.

Αυτό επιδιώκει το Ινστιτούτο Prolepsis με το πρόγραμμα «Φιλία σε κάθε Ηλικία», που δημιουργεί ευκαιρίες επικοινωνίας και κοινωνικοποίησης για άτομα 65 ετών και άνω. Μέχρι σήμερα, 644 άτομα μεγαλύτερης ηλικίας έχουν συνδεθεί με 803 εθελοντές και η Τηλεφωνική Γραμμή για τη Μοναξιά στην Τρίτη Ηλικία (210 61 01 300) έχει προσφέρει 11.349 ώρες επικοινωνίας. Οι εθελοντές επικοινωνούν τηλεφωνικά ή συναντούν άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, στελεχώνουν τη γραμμή και συμμετέχουν σε συλλογικές δράσεις, με τον τρόπο και τον χρόνο που μπορεί ο καθένας. Λαμβάνουν εξειδικευμένη εκπαίδευση, καθοδήγηση και συνεχή υποστήριξη από την επιστημονική ομάδα του Ινστιτούτου. Πληροφορίες για τη συμμετοχή στο filiasekatheilikia.gr.

Το πρόγραμμα υλοποιείται σε συνεργασία με τον διεθνή οργανισμό Les Petits Frères des Pauvres (PFP). Από τον Δεκέμβριο του 2025 το Ινστιτούτο είναι ισότιμο μέλος της διεθνούς Ομοσπονδίας του, που περιλαμβάνει οργανώσεις από 14 χώρες, μεταξύ αυτών οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ελλάδα. Στις 21-23 Οκτωβρίου θα φιλοξενήσει στην Αθήνα το European Strategy Lab της Ομοσπονδίας, με συμμετοχή εκπροσώπων ευρωπαϊκών οργανώσεων. Μέγας Δωρητής του προγράμματος είναι η NN Hellas και Ιδρυτικός Δωρητής το ΤΙΜΑ Κοινωφελές Ίδρυμα.

Ένα ερώτημα που δεν περιμένει

Η εποχή της μακροζωίας δεν είναι εικόνα από το μέλλον, είναι η κοινωνία του σήμερα. Το ερώτημα δεν είναι αν θα ζήσουμε περισσότερα χρόνια, αλλά πώς. Η απάντηση πρέπει να είναι: με υγεία, αυτονομία, αξιοπρέπεια, δραστηριότητα και κοινωνική συμμετοχή, σε κάθε ηλικία. Για να γίνει αυτό πράξη, η Ελλάδα χρειάζεται γηριάτρους, δομές φροντίδας και πολιτικές πρόληψης, αλλά και κάτι πιο απλό, που δεν απαιτεί νόμους ούτε προϋπολογισμούς: να μη νιώθει κανείς αόρατος επειδή μεγάλωσε.